Circulaire nieuwbouw Emergis: Kind & Jeugd en Ambulant Centrum

Aanbieder van geestelijke gezondheidszorg Emergis in Kloetinge (Zeeland), realiseerde een van de eerste grootschalige circulaire zorggebouwen in Nederland. De nieuwe kinder- en jeugdkliniek – gekoppeld aan het ambulant centrum – combineert hoogwaardig materiaalhergebruik met energiezuinige installaties en een ontwerp dat toekomstbestendig en demontabel is. Het project geldt inmiddels als referentie voor circulair en biobased bouwen in de zorg.

Hoogwaardig hergebruik als uitgangspunt

Voor de nieuwbouw is maximaal gebruikgemaakt van materialen afkomstig uit het voormalige districtskantoor van Rijkswaterstaat in Terneuzen, een gebouw uit 2000 dat zorgvuldig circulair is gedemonteerd. Ongeveer 80% van de materialen uit dit donorgebouw is geoogst; grote delen zijn direct opnieuw toegepast binnen het Emergis-project. Onder andere de volgende onderdelen zijn hergebruikt:

• Buitenkozijnen en binnendeuren
• Gevelbekleding en houten draagconstructies
• Houten vloerdelen en straatklinkers
• Diverse installaties en losse componenten waar kwaliteit en levensduur dit toelieten

Materialen die niet binnen het gebouw konden worden toegepast, zijn elders hergebruikt door circulaire partners, waaronder staalconstructies, trapdelen en een dakkoepel. Uit het bestaande Emergis-gebouw zijn eveneens bruikbare onderdelen geoogst, zoals cv-ketels, sanitair en diverse bouwmaterialen.

De totale circulariteit is berekend op 53% volgens de BCI-methodiek van Alba Concepts. Het project maakt daarnaast veelvuldig gebruik van FSC-gecertificeerd hout, waardoor ook de herkomst van nieuwe biobased materialen duurzaam is geborgd.

De organisatie van demontage, opslag en verwerking

Omdat de demontage van het donorgebouw een jaar vóór de bouwstart gereed was, was een logistieke oplossing voor opslag noodzakelijk. Geoogste materialen zijn tijdelijk ondergebracht in een loods van Werkleerbedrijf De Ambachten (ook onderdeel van Emergis), waar medewerkers de materialen hebben opgeschoond en voorbereid voor hergebruik. Dit illustreert een structurele uitdaging binnen circulaire bouwprojecten: sloop- en bouwfasen lopen zelden synchroon, waardoor opslag, transport en bewerking extra organisatie en kosten vragen.

Urban Mining-specialist New Horizon heeft een groot deel van de materialen geoogst en opnieuw in de markt gezet. Het Emergis-project beschikte daarnaast over een materialenpaspoort, waarmee inzichtelijk is welke materialen zijn toegepast en hoe deze in de toekomst opnieuw te gebruiken zijn.

Circulair ontwerp en demontabiliteit

Het ontwerp is vanaf het begin afgestemd op circulaire principes. Dat betekent:

• Casco en afbouw zijn ontkoppeld voor eenvoudige demontage
• Materialen zijn zo veel mogelijk losmaakbaar toegepast
• Installaties zijn waar mogelijk modulair geplaatst en via opbouwleidingen aangelegd om toekomstige uitbreiding, aanpassing of hergebruik mogelijk te maken
• Gebouwonderdelen zijn gedocumenteerd voor toekomstig hergebruik.

Ondanks de hoge circulariteitsambitie moesten soms keuzes worden gemaakt. Zo voldeden de hergebruikte RWS-kozijnen met dubbel glas niet aan de eisen voor passiefbouw. Extra isolatie en meer PV-panelen compenseerden dit. Ook stelde het Bouwbesluit voor nieuwbouw beperkingen; dankzij toestemming voor toetsing op renovatieniveau konden circulaire oplossingen toch worden toegepast.

Energieprestaties en duurzaam installatieontwerp

De nieuwbouw beschikt over een Energieprestatiecoëfficiënt (EPN) < 0,0 – dit is uitzonderlijk voor een zorggebouw. Het nieuwbouwdeel is volledig gasloos en energieneutraal; het gerenoveerde deel is verduurzaamd van energielabel C naar A.

De energievoorziening bestaat onder andere uit:

• Vloerverwarming en -koeling
• Balansventilatie met CO₂-regeling
• 386 zonnepanelen
• Zonnecollectoren voor warmtapwater
• Warmtepompen (met aandacht voor toekomstig onderhoud en vervangbaarheid)

Hierbij gold dat duurzaamheid en circulariteit soms botsten: hergebruik van installaties bleek beperkt mogelijk door maatwerk, levensduur en verouderde energieprestatie. In renovatiezones zijn installaties zorgvuldig beoordeeld op veilige en functionele herinzet; een deel van de elektrotechnische installaties kon behouden blijven.

Het project draagt bij aan kennisontwikkeling in de installatiesector, waarin modulair en demontabel produceren nog relatief nieuw is. Samenwerking met fabrikanten van warmtepompen en pompen stimuleerde verdere ontwikkeling van circulaire productconcepten.

Healing environment en functionele kwaliteit

Het gebouwontwerp ondersteunt het welzijn van cliënten en medewerkers. Een modern en rustig interieur met natuurlijke materialen en veel hout zorgt voor een veilige, warme omgeving. Esthetiek en functionaliteit zijn gecombineerd in een inrichting die past bij een therapeutische omgeving voor kinderen en jongeren.

Samenwerking en procesinnovatie

Het project is gerealiseerd dankzij nauwe samenwerking tussen meerdere verschillende partijen, waaronder, naast partijen uit de bouwsector, ooknd en Rijkswaterstaat. De faciliterende en procesmatige ondersteuning vanuit Provincie Zeeland heeft een rol gespeeld in kennisdeling, procesbegeleiding en het mogelijk maken van een pilot met opschalingspotentieel.

Een belangrijk leerpunt is de noodzaak van vroege betrokkenheid van uitvoerende partijen. Circulair bouwen vraagt om nieuwe contractvormen, duidelijke aanbestedingscriteria en onderling vertrouwen, omdat hergebruik pas effectief kan worden beoordeeld vóór de daadwerkelijke demontage van een gebouw.

Conclusie

Circulair bouwen in de zorg is mogelijk, het vraagt visie en volharding

Het circulaire bouwproject van Emergis laat zien dat hoogwaardig hergebruik in de zorgsector op grote schaal mogelijk is, mits partijen bereid zijn om te investeren in voorbereiding, samenwerking en nieuwe werkwijzen. Hoewel circulair bouwen niet vanzelf goedkoper is, levert het aanzienlijke milieuvoordelen op, stimuleert het innovatie en vergroot het de toekomstwaarde van zorgvastgoed.
De nieuwe kinder- en jeugdkliniek is daarmee een voorbeeldproject waarin circulariteit, energiezuinigheid en gebruikerskwaliteit samenkomen.

Tabel met kerngegevens energieverbruik

In onderstaande tabel staan aanvullend nog de kerngegevens met betrekking tot het energieverbruik zoals eerder gepubliceerd in het Rapport Duurzame nieuwbouw bij zorgvastgoed.

Afbeeldingen: Emergis